گزارش خیام از پرلاشز
چندی پیش مکتوب گرانقدر «ترانه های خیام» را به تالیف و تحریر جناب امجد، میرزا صادق خان هدایت روحی فداه، از نشر ارجمند "جاویدان"، مطبوع به سنه 2536 شاهنشاهی، بازخوانی نمودیم. و به سبب زیادت شور و شعور آن گوربگور نگارنده ی مرحوم مغفور، و ایضا شناسایی این مصحف بینظیربه نزد جوجه خوانندگان این راسته و چه بسا شاشبندان متعلق به این موال، واجب شرعی و کفایی دانستیم بر خویش که قلمی بتکانیم و جوهری بتپانیم بر خشتک این اوراق مجازی. باشد که به حول و قوهی صانع، جمیعا و من حیث المجموع، بدین می مست گردیم و بدین مرام، رستگار!
مکتوب فوق الذکر علی الظاهر همانا گردآوری ترانههای حجت الحق حکیم عمر خیام نیشابوری باشد تحت رده بندی عنوانی میرزا صادق خان بدین قسم:
راز آفرینش / درد زندگی / از ازل نوشته / گردش دوران / ذرات گردنده / هرچه بادا باد / هیچ است / دم را دریابیم.
لکن پرواضح است که جمله حکایت مکتوب تنها این نباشد، که جان کلام و مخلص انگیزهی این کاتب ملعون، آوردن شرح چگونگی فلسفیدن آن حکیم شاعر بوده در مقدمهی کتاب و خط و ربط این دیدگاه فلسفی به دوبیتیهایی که حدود قرن 5 و 6 هجری به زبان سلیس پارسی سراییده است.
در همین مقدمهی پنجاه ورقی که خود به دو بخش؛ "خیام فیلسوف" و "خیام شاعر" تقسیم شده و تا نیمههای مکتوب پیش میآید، دم بدم بر لذت خوانش و برحیرت خواننده میافزاید که چگونه مولف ریقو در کهنترین مجموعه رباعیات منسوب به خیام، از نسخهی "بودلن" اکسفرد که در سنه 865 در شیراز کتابت شده (یعنی سه قرن بعد از خیام و دارای 158 رباعی میباشد) تفحص داشته تا "فیتزجرالد" و "نیکلا" مترجم فرانسوی و "رنان" و "ژوکوفسکی" مستشرق روس، و همچنین از دوستان معاصر شاعر چون "نظامی عروضی" مولف چهار مقاله و "ابوالحسن بیهقی" نگارنده تاریخ بیهقی، و هم از دشمنان وی چون "نجم الدین رازی" که خود صوفی متعصبی بوده که در مکتوب "مرصاد العباده" به عقاید خیام به نظر بطلان نگریسته و نسبت فلسفی دهری و طبیعی به او می دهد (ص 11)، تا اسناد دیگر در برخی کتب قدما مانند؛ نزهه الارواح، تاریخ الحکما، آثار البلاد و فردوس التواریخ، پیرامون این مهم جُسته است تا عاقبت به تنها سند مهمی که از رباعیات اصلی خیام در دست میباشد، یعنی رباعیات سیزده گانه "مونس الاحرار" که در سنه 741 هجری نوشته شده و با روح و فلسفه و طرز نگارش خیام درست جور در میآید، رسیده و همان را سند اساسی این مکتوب قرار میدهد!
این پیگیری و تجسس میرزا صادق خان هدایت از یک سو ارادت بی مثال و اخوت بی حصار ایشان را به سبک دو بیتیهای این منجم شاعر نشان میدهد و از سوی دیگر خوانندهی خیام را از این شک و شبهه که او نیز شبه آخوندی بوده مذهبی که شرابخواری و معشوقه بازی در شعر برایش دست آویز تصوف و عرفان الهی بوده، میرهاند.
و در این مقال تا بدانجا پیش میرود که میفرماید:
... واضح است فیلسوفی مانند خیام که فکر آزاد و خرده بین داشته نمیتوانسته کورکورانه زیر بار احکام تعبدی، جعلی، جبری و بی منطق فقهای زمان خودش برود و به افسانههای پوسیده و دامهای خر بگیری آنها ایمان بیاورد (ص 22)
گاویست بر آسمان قرین پروین
گاویست دگر نهفته در زیر زمین
گربینایی، چشم حقیقت بگشا
زیر و زبر گاو، مشتی خر بین
نظرات ()
